Laboratuvar Güvenlik Kılavuzu

LABORATUVAR GENEL KURALLARI

Laboratuvar ortamında çalışanların sağlık ve güvenliği ile yürütülen çalışmaların başarısı için temel güvenlik kurallarına uyulması büyük önem taşımaktadır. Bu sebeple aşağıda tanımlanan kurallara ve Laboratuvar Yönetimi tarafından yapılan/yapılacak uyarılara uyulması gerekmektedir. Buna göre belirlenen genel kurallar aşağıda verilmiştir:

* Laboratuvarda çalışılırken önlük ve kapalı ayakkabı giyilmesi zorunludur. Çalışmanın niteliğine göre gerektiğinde eldiven ve koruyucu gözlük kullanılmalıdır.

* Laboratuvar dışına laboratuvarda kullanılan önlük, eldiven, vb. ile çıkılması yasaktır.

* Laboratuvarda sigara içilmesi yasaktır.

* Laboratuvarda yemek, içmek ve gıda malzemelerini bulundurmak, laboratuvar ekipmanlarını bu amaçla kullanmak yasaktır.

* Çalışma esnasında saçlar uzun ise mutlaka toplanmalıdır.

* Laboratuvarda çatlak ve kırık cam eşyalar kullanılmamalıdır.

* Laboratuvarda çalışılırken ağız yoluyla sıvı çekilmemelidir.

* Hiç bir kimyasal madde koklanmamalı veya tadılmamalıdır.

* Deri yoluyla hastalıkların bulaşma riskinden dolayı laboratuvar ortamında çalışılırken açık yaralar mutlaka yara bandı ile kapatılmalıdır.

* Laboratuvar kapıları güvenlik açısından her zaman kapalı tutulmalıdır.

* Her türlü deney ve analiz hafta içi mesai saatleri içinde yapılmak üzere planlanmalıdır.

* Hafta içi mesai saatleri dışında, hafta sonu laboratuvar sorumlu personeli olmadan çalışılması yasaktır.

* Laboratuvara çocukların girmesi yasaktır.

LABORATUVAR ALET/EKİPMANININ KULLANIMINDA UYULMASI GEREKEN KURALLAR

Hava ve Vakum Hatları

* Laboratuvarda bulunan hava hattı vanaları “AIR” ve vakum hattı vanaları “VAC” kısaltmaları ile gösterilmiştir.

* Hava ve vakum hattı vanaları aniden açılmamalıdır.

* Hatlara yapılan bağlantılarda sızıntı olup olmadığı sıklıkla kontrol edilmelidir.

Puar

* Ağız yoluya sıvı çekilmemelidir. Puar kullanılmalıdır.

* Puar içine sıvı kaçırılmamasına özen gösterilmelidir. Kaçması durumunda puarın içindeki sıvı boşaltılmalı ve kuruyuncaya kadar kullanılmamalıdır.

* Puar üzerindeki S (Suction) emme, A (Air) hava, E (Empty) boşaltma anlamındadır.

Distile Su

* Distile su üreten cihaza cihaza müdahale edilmemelidir.

* Distile su bidonundaki su rezervi azaldığında laboratuvar yönetimine haber verilmelidir.

* Pisetlerin içinden pipetle distile su çekilmemelidir.

Süzme Seti

* Süzme setinin vakum hattına bağlı olduğundan emin olunmalıdır.

* Vakum hattına süzüntü kaçmaması için süzme erleni tam dolmadan boşaltılmalıdır.

* Süzme işlemi bittikten sonra vakum vanası kapatılmalıdır.

* Süzme seti kullanıldıktan sonra temiz bırakılmalıdır.

pH Metre

* Her pH metrenin farklı kalibrasyon yöntemi olduğu bilinmelidir.

* pH metrenin kalibre edilmiş olup olmadığı kontrol edilmelidir.

Kalibre edilmemiş ise, o pH metre için verilen kullanma bilgileri takip edilerek kalibre edilmelidir.

* Kalibrasyon çözeltileri temiz tutulmalıdır. Prob, distile suyla iyice yıkanıp kurulandıktan sonra kalibrasyon çözeltilerine daldırılmalıdır.

* Kalibre edilmiş pH metre gün boyunca kapatılmamalıdır. Elektrik kesilmesi durumunda pH metre yeniden kalibre edilmelidir.

* Ölçüm sırasında prob dik tutulmalıdır. Ölçüm yapılan sıvı probla karıştırılmamalı, prob sabitlenmelidir. Karıştırma amacıyla manyetik karıştırıcı kullanılmalıdır. Manyetik balığın proba çarpmamasına dikkat edilmelidir.

Ölçüm yapılmadığı zamanlarda probun koruma çözeltisi içinde durmasına dikkat edilmelidir.

Koruma çözeltisi dökülmemeli, üzerine su eklenmemelidir. Çözeltinin temiz kalması için prob yıkanıp kurulanmadan çözelti içine daldırılmamalıdır.

Etüv/Fırın

* Sıcaklık ayarı kesinlikle değiştirmemelidir. Gerektiği durumlarda laboratuvar yönetimine başvurulmalıdır.

* Aletlerin kapakları uzun süre açık bırakılmamalıdır.

* Plastik eldivenle etüv/fırın kullanılmamalıdır. Yüksek sıcaklıkta çalışırken maşa kullanılmalıdır.

* Çözücülerle yıkanan malzemeler, patlama riski nedeniyle kurutulmak üzere etüve konulmamalıdır.

* Numune kaplarının ve maşanın fırın cidarına değmemesine dikkat edilmelidir.

Hassas Terazi

* Hassas terazi kullanılmadığı zamanlarda kapakları kapalı ve yüksüz olmalıdır.

* Terazinin yatay pozisyonu kontrol edilmelidir. Su terazisindeki hava kabarcığının ortalanmış olması gereklidir. Aksi durumda laboratuvar sorumlusuna bildirerek terazinin dengesinin
sağlanmasına yardımcı olunmalıdır.

* Hassas terazi üzerine ve etrafına kimyasal madde dökülmemesine özen gösterilmelidir.

Dökülen kimyasal maddeler fırça ile temizlenmelidir.

Çeker Ocak Kullanımı

* Derişik asit, baz ve uçucu çözücülerle çalışılırken zehirli gazların ve buharların solunmaması için çeker ocak kullanılması zorunludur.

* Çeker ocaklar kullanılmadan önce havalandırma sistemi çalıştırılmalıdır.

* Çeker ocakta yapılan her türlü işlem sırasında koruyucu gözlük kullanılmalıdır.

* Benzen, karbon tetra klorür ve civa zehirli ve tehlikelidir. Bu tür maddelerle çalışılırken ısıl işlem uygulaması sadece çeker ocaklarda gerçekleştirilmelidir.

* Parlayıcı sıvıları (eter, aseton vs.) ağzı açık bir kapta ısıtmayınız veya alev olan bir odada kullanmayınız. Çeker ocak altında çalışılmalıdır.

* Çeker ocakla çalışılırken kimyasal maddeler, çeker ocağın ön kısmından en az 15 cm içeriye konulmalıdır ve çeker ocağın camı mümkün olduğunca kapalı tutulmalıdır.

* Patlayıcı/yanıcı kimyasal maddeler ile çeker ocak içinde çalışırken kullanılacak tüm ekipmanların elektrik bağlantısı önceden yapılmalıdır.

Distilasyon Seti

* Distilasyon işlemi öncesinde patlama riski nedeniyle soğutma suyunun açık olduğundan emin olunmalıdır.

* Distilasyon işlemi sırasında soğutma suyu sıklıkla kontrol edilmeli, aşırı ısınmadığından emin olunmalıdır.

* Soğutma suyu, distilasyon işleminden sonra hortumdaki su soğumadan kapatılmamalıdır.

Su Banyosu

* Aletin su seviyesi sık sık kontrol edilmeli ve düşükse distile su ile tamamlanmalıdır.

* Alet ile çalışılırken buhara dikkat edilmeli; gerekli koruyucu malzemeler kullanılmalıdır.

* Su banyosu çalışma bittikten sonra kapatılmalıdır.

Spektrofotometre

* Spektrofotometrede ölçüm yapmadan önce kullanma talimatları dikkatlice okunmalıdır.

* Isınması için alet ölçüm yapmadan en az 15 dakika önce açılmalıdır.

* Küvetlerin ölçüm hücresine yerleştirilmeden önce kuru ve lekesiz olmalarına dikkat edilmelidir. Analiz bittikten sonra numune dolu küvetler ölçüm hücresinde unutulmamalı, numuneler atık kabına dökülmelidir. Küvetler temizlenip yerine kaldırılmalıdır.

* Ölçüm bittikten sonra alet kapatılmalıdır.

Mikroskop

* Mikroskop kutuları, alttan tutularak taşınmalıdır.

* Mikroskop, gövdesinden sıkıca kavranarak taşınmalıdır.

* Mikroskop tezgahtan en az 15 cm içeriye konulmalıdır.

* Mikroskop üzerindeki ayar vidaları zorlanmamalıdır.

* Kaba ayar yapılırken merceğin lama çarpmamasına dikkat edilmelidir.

* İmmersiyon yağı kullanıldıktan sonra 100X merceği temizlenmelidir.

* Çalışmaya ara verildiğinde mikroskobun ışığı kapatılmalıdır.
n Mikroskop kullanıldıktan sonra kutuya yerleştirilip kutu kapakları kapatılmalı ve yerine yerleştirilmelidir.

Gaz Tüpleri

* Gaz tüpleri devrilmelerini önleyecek şekilde zincirle sabitlenmelidir.

* Gaz tüpleri, tüp taşımak amacıyla özel olarak tasarlanmış taşıyıcılarla taşınmalıdır.

* Gaz tüplerinin taşıma esnasında veya kullanılmadıklarında kapakları kapalı tutulmalıdır.

* Gaz tüplerinin bağlantıları laboratuvar teknik elemanlarınca yapılmalıdır.

* Boş gaz tüpleri işaretlenmeli ve laboratuvar yönetimi bilgilendirilmelidir.

* Bağlantı hortumları, regülatör vs. günlük olarak kontrol edilmelidir.


LABORATUVARDA ÇALIŞMA KURALLARI

Çalışma Alanlarının Temizlenmesi

* Laboratuvarda çalıştığınız alanın temizliği sizin sorumluluğunuzdadır.

* Laboratuvar çalışmalarının bitiminde, kullanılan tezgahlar ve malzemeler temizlenmelidir.

* Laboratuvar malzemeleri, daha sonra kullanan kişinin güvenliği açısından kesinlikle kirli ve içinde kimyasal madde ile bırakılmamalıdır.

* Laboratuvar ortamına numune/kimyasal madde dökülmesi durumunda temizlenmeli, gerekirse laboratuvar yönetimine haber verilmelidir.

* Laboratuvar çalışmalarından çıkan atıklar, Laboratuvar Yönetimi’nce tanımlanan kurallar doğrultusunda uzaklaştırılmalıdır.

* Laboratuvar malzemelerinin temizliği sırasında eldiven ve gerekli olması durumunda gözlük kullanılması zorunludur.

* Yıkama asidi kullanmadan önce malzemelerin bol su ile ön temizliği yapılmalıdır.

* KOİ erlenlerinin yıkama asidi ile yıkanmalarına gerek yoktur.

Çözelti Hazırlama

* Çözelti hazırlarken kimyasal maddelerin “Güvenlik Bilgi Formlarında (Material Safety Data Sheet, MSDS)” belirtilen güvenlik önlemleri alınmalıdır.

* Korozif maddelerle çözelti hazırlanması sırasında mutlaka koruyucu gözlük ve eldiven kullanılmalıdır.

* Asidin üzerine kesinlikle su ilave edilmemeli, asit suya azar azar karıştırılarak ilave edilmelidir.

* Çözeltiler ihtiyaca uygun miktarlarda hazırlanmalıdır.

* Çözelti için kullanılacak kimyasal maddeler, stok kabından gerekli miktarda alınmalı ve artan kimyasal madde stok kabına tekrar geri konulmamalıdır.

* Stok şişesine pipet daldırılmamalıdır.

Numune ve Çözelti Saklama

* Buzdolabının en verimli şekilde kullanılabilmesi için numune hacmine uygun saklama kapları kullanılmalıdır. Hacmi azalan numuneler daha küçük saklama kaplarına aktarılmalıdır.

* Çalışma tamamlandığında veya numunenin saklama süresi dolduğunda numune buzdolabından çıkarılmalıdır.

* Numuneler kesinlikle beher ve balon joje gibi kapaksız ve dengesiz kaplarda buzdolabında saklanmamalıdır.

Kimyasal Madde Stoklama

* Tüm araştırıcılar ve laboratuvar yönetimi tarafından alınan her türlü kimyasal madde “kimyasal madde saklama odası”nda stoklanmalıdır. Araştırma/uygulama projelerine ait kimyasal maddelerin bu durumları üzerlerindeki etikette ve envanterde belirtilmelidir.

* Kimyasal maddeler alfabetik olarak raflarda sıralanmıştır. Kullanıldıktan sonra yerlerine geri konulmalıdır.

* Satın alınan kimyasal maddeler envantere kaydedilmeli ve Güvenlik Bilgi Formları, MSDS dosyasına eklenmelidir.

* Azalan kimyasal maddeler envanterde ayrılan açıklama bölümüne kaydedilmeli ve laboratuvar yönetimine bildirilmelidir.

* Korozif maddeler çelik dolaplarda saklanmalıdır.

* Uçucu özelliğe sahip kimyasal maddeler +4°C odasında saklanmalıdır.

* Kimyasal madde miktarı ihtiyaca göre belirlenmeli ve maddenin raf ömrü göz önünde bulundurularak satın alınmalıdır.

Etiketleme

* Kimyasallar, numuneler, çözeltiler mutlaka etiketlenmelidir. Etiket üzerinde hazırlanış tarihi, saklama süresi, numune sahibi, çözeltinin/numunenin özellikleri ve diğer gerekli olabilecek bilgiler yer almalıdır.

* Numunenin/çözeltinin yeni bir kaba aktarılması durumunda da yeni kabın etiketlenmesi unutulmamalıdır.

Atıkların Uzaklaştırılması

* Laboratuvarda oluşan atıklar evsel atık, biyolojik/kimyasal atık ve kırık cam olmak üzere sınıflandırılarak uzaklaştırılmaktadır.

* Atık kutularında belirtilen sınıflara dikkat ederek atıklar uzaklaştırılmalıdır.

* Mikrobiyolojik atıklar sterilize edilebilir kutularda uzaklaştırılmalı ve düzenli olarak otoklavda
sterilize edilmelidir.

* Sivri uçlu atıklar özel kutularda uzaklaştırılmalıdır.

* Çatlak ve kırık cam malzemeler kullanılmamalıdır etiketlenmiş olan bu malzemenin cinsi (erlen, balon joje vb.) ve laboratuvar kodu (S6 gibi) laboratuvar yönetimine bildirilmelidir.

GÜVENLİK BİLGİ FORMU (Material Safety Data Sheet, MSDS)

Güvenlik Bilgi Formlarının amacı laboratuvarda kullanılan kimyasal maddelerle ilgili bilgiye çabuk erişim sağlamaktır. Güvenlik Bilgi Formları her kullanıcıya açıktır. Formların laboratuvar yönetiminden veya internetten temin edilmesi ve herhangi bir kimyasal madde ile çalışmaya başlamadan önce MSDS mutlaka gözden geçirilmelidir. Üretici firmalar ürünleri için bu formları üretmek ve dağıtmakla yükümlüdür. Laboratuvar yönetimi kullanılan her kimyasal madde için formları kullanıcıya temin etmekle yükümlüdür.

Güvenlik Bilgi Formlarının her kimyasal madde için aşağıda verilen bilgileri içerir. Bu formların bir örneği Eklerde sunulmaktadır.

- Kimyasal madde/karışımın adı ve içeriği
- Üretici firma bilgileri
- Zararlı madde içerikleri
- Fiziksel ve kimyasal özellikleri
- Yangın ve patlama bilgileri
- Sağlığa zararlılık bilgileri
- İlkyardım bilgileri
- Depolama bilgileri
- Reaktivite ve stabilite bilgileri
- Dökülme veya sızma olması ile ilgili bilgileri
- Ekolojik ve toksikolojik özellikler
- Özel tedbirleri
- Özel korunma bilgileri
- Taşıma bilgileri
- Uzaklaştırma bilgileri
- Yönetmelikler ile ilgili bilgiler
- Diğer bilgiler

Güvenlik Bilgi Formlarına ulaşılabilecek bazı web siteleri:

* http://www.merck.de
* http://hazard.com/msds
* http://www.chess.cornell.edu/Safety/MSDS 
* http://www.ilpi.com/msds
* http://www.physchem.ox.ac.uk/MSDS/#MSDS

MSDS’lerde kullanılan terimler sözlüğü: http://www.ilpi.com/msds/ref/index.html

UYARI İŞARETLERİ TANITIMI

Tehlike Sınıfları ve Sembolleri
 

	Patlayıcı, (Explosive-E )
	Oksitleyici, (Oxidising-O)
	Aşırı alev alıcı, (Extremely Flammable-F+) veya şiddetli alev alıcı, (Highly Flammable-F) veya alev alıcı (Flammable)
	Çok toksik (Very Toxic-T+) veya toksik (Toxic-T)
	Zararlı (Harmful) Rahatsız edici (Irritant-Xi) Hassasiyet yaratıcı (Sensitising- Xn or Xi )
	Korozif (Corrosive-C)
	Kanserojen (Carcinogenic, Categories 1 and 2-T ) Kanserojen (Carcinogenic, Category 3-Xn )
	Mutajenik (Mutagenic, Categories 1 and 2- T ) Mutajenik (Mutagenic, Category3- Xn)
	Üreme açısından toksik (Categories 1 and 2-T) Üreme açısından toksik (Category 3- Xn )
	Çevre için tehlikeli : (Dangerous for the Environment- N)

 

ACİL MÜDAHALE PLANI
	Laboratuvarda çalışanlar		Laboratuvar sorumlusu
YANGIN	- Sorumluya ve diğer laboratuvar çalışanlarına haber verin, - Tek başınıza müdahale etmeyin, - Yanıcı, parlayıcı maddeleri uzaklaştırın, - Eğer bir kişi alev aldıysa müdahale edin (yangın söndürücü vs).		- Alarmı çalıştırın, - Gerekiyorsa yangın söndürücü kullanın, elektrikleri kesin veya laboratuvarı tahliye edin, - 112’yi arayın,
KİMYASAL MADDE DÖKÜLMESİ	- Sorumluya ve diğer laboratuvar çalışanlarına haber verin, - Diğer çalışanları çevreden uzaklaştırın, - Dökülen kimyasal maddeye temas etmeyin, maddeyi solumayın.		- Dökülen kimyasal maddenin özelliklerini öğrenin, - Bol su ile yıkayın veya vakumlu süpürge ile temizleyin. - Temizlik sırasında koruyucu eldiven ve gözlük kullanın.
YARALANMA	- Sorumluya ve diğer laboratuvar çalışanlarına haber verin, - Küçük yaralanmalar için ilk yardım dolabından gerekli malzemeyi temin edin, - Yaralanan kişiye zarar gelmeyeceğinden emin olmadan kişiyi hareket ettirmeyin, - Acil durum duşlarını ve göz banyoları kullanın.		- Kan kaybı varsa ilk yardım setini kullanın, - Gerekiyorsa ambulans çağırın,
GAZ KOKUSU/ ELEKTRİK KAÇAĞI	- Sorumluya ve diğer laboratuvar çalışanlarına haber verin.		- Gaz/elektrik kaçağının kaynağını belirleyin, - Doğal gaz/elektrik kaçağı ise hemen Fakülte Yönetimi’ne haber verin, - Elektrik kaçağı olan bölgenin elektrik şalterini kapatın, - Gaz kaçağı tüpten geliyorsa hemen kapatın ve ilgili kuruluşu arayın.
DEPREM	- Panik yapmayın, - Korozif kimyasalların yakınında iseniz hemen uzaklaşın, - Yakınınızdaki banko, masa vb. ağırlık merkezi yere yakın eşyaların yanına eğilin, kollarınızı başınızın üzerine koyun, başınızı bacaklarınızın arasına eğerek bekleyin.		- Panik yapmayın, - Korozif kimyasalların yakınında iseniz hemen uzaklaşın, - Yakınınızdaki banko, masa vb. ağırlık merkezi yere yakın eşyaların yanına eğilin, kollarınızı başınızın üzerine koyun, başınızı bacaklarınızın arasına eğerek bekleyin. - Sarsıntı bittikten sonra laboratuvarda çalışanları tahliye edin,