Uluslararası örgüt kavramı, en geniş anlamıyla, uluslararası düzeyde faaliyet gösteren, ticari amaç taşımayan ve birden çok devleti ilgilendiren fakat devlet niteliği taşımayan her türlü birleşmedir. Uluslararası örgütler iki türlüdür: Hükümetler arası uluslararası örgütler (international inter-governmental organizations) ve hükümetler-dışı uluslararası örgütler (international non-governmental organizations ).  Buna göre örgütlerin hükümetler arasında resmi yollarla yapılan bir anlaşma sonucunda kurulmuş olmaları halinde hükümetler arası bir örgütten söz edilebilir. Bu türden örgütlerin ilk örneği olarak 1825 Viyana Kongresi sonrası kurulan Ren Nehri Komisyonu örnek olarak verilebilir. Hükümetler arası örgütler yalnızca bir tek amaca yönelik olarak kurulabileceği gibi birden çok amacı da kapsayabilmekte, bunu dışında global-bölgesel , yeni üyeliklere açık-yeni üyeliklere kapalı ekonomik nitelikli-ekonomik nitelikli olmayan gibi bir çok farklı ayrıma da tabi tutulabilir.

Hükümetler dışı örgütler ise hükümetler arası bir anlaşma ile kurulmayan her örgütlenme biçimini içermektedir. Bu örgütler de kendi aralarında 3 kategoriye ayrılırlar:

a- hakiki hükümetler dışı örgütler
b- merkez hükümetler dışı örgütler
c- hükümetler dışı örgütler

Uluslararası ilişkiler sahnesi, şimdiye kadar, Hükümet dışı Örgütler'e aşina değildi. Nitekim bu sahnenin geleneksel olarak dört tip oyuncusu vardı. Diplomat , asker, tacir ve misyoner. İşte  uluslar arası örgütler bu dördüncü oyuncunun bir uzantısı olarak karsımıza çıkar. Hükümet dışı Örgütlerle ilgili olarak, uluslararası meşruiyetten söz etmek doğru olmayacaktır, çünkü bu meşruiyet hiçbir zaman nihai olarak kazanılmış değildir. Buna karşılık, bu örgütlerin meşrulaşma kiplerine eğilmek son derece ilginçtir. Profesyonellikleriyle, gerek devlet temsilcileri, gerek uluslararası kurumlar tarafından ciddiye alınmaktadırlar. Hükümet dışı Örgütler, eskiden devlet temsilcileri ya da uluslararası kurumlardan beklenen işlemleri, onlar kadar iyi ve onlardan daha esnek bir şekilde gerçekleştirmekteler: İster sığınmacıların "yönetilmesi", ister bir çatışma bölgesinde gıda yardımlarının dağıtımı söz konusu olsun, bunları başarmasını biliyorlar, başarıyorlar ve gösteriyorlar... Beri yanda, bazı Hükümet dışı Örgütler, örneğin uluslararası ticari ilişkilerde ya da çevresel sorunlar konusunda yüksek bir uzmanlık düzeyine sahipler. Hem entelektüel hem de militan nitelikteki bir seferberliğe çeşitli medya organları (İnternet siteleri, yayınlar, pedagojik belgeler) üzerinden yayılan öneriler de eşlik ettiği zaman ve bunlar uluslararası kanallar halinde oluştuklarında, Hükümet dışı Örgütler hiç şüphesiz dikkate alınmak zorundadır.

Anlam arayışındaki bir uluslararası düzenin itfaiyecileri Gezegenin üzerinde patlak veren çatışmalar da Hükümet dışı Örgütler'in uluslararası düzeydeki yeri doldurulmaz rollerini göstermekteler. Bu örgütler bütün operasyon alanlarında (Somali, Ruanda, Liberya, Bosna, Kosova) mevcutlar, ama eylemleri iki yönlü olmaktadır. Bir tarafta, kurbanların ıstıraplarını hafifletmek için yardıma koşmak ve müdahalede bulunmak görevi vardır. Öteki tarafta "asker"le -belki istemeden, ama düpedüz gerçek olan- işbirlikleri vardır. Uluslararası düzen, onlar olmaksızın, şiddetten ve salt zor kullanmadan ibaret hale gelme tehlikesi taşımaktadır... Bezginlik içindeki halklar için konjonktürü bir parça olsun dayanılır kıldıklarında siyasi yapıları rahatlatmaya da belki katkıda bulunmaktadırlar. Hükümet dışı Örgütler, pek çok yönden, anlamını yitirmiş bir dünyaya, eylemleri o dünyayı değiştirmeye yetmese de, anlam taşımaktalar.

Ayrıca uluslar arası örgütlerle ülke içi örgütler arasında da bir nevi ihtiyaç ilişkisi vardır. Uluslararası örgütler ülke temelindeki örgütlere ihtiyaç duyuyorlardı, çünkü nerelerde ihlal olduğu, nerelerde soruşturma yapılması, nerelere müdahale edilmesi gerektiği konusunda ülke örgütlerinden gelecek bilgilere ihtiyaçları vardı. Ülke temelindeki örgütler ise iki nedenden dolayı uluslararası örgütlere ihtiyaç duyuyorlardı.

Birinci olarak ülke örgütlerinin kendi çalışmalarının uluslar arası ölçeğe taşınması ve yankı bulması için uluslararası örgütlere gereksinmeleri vardı.Hükümetler arası örgütlerin sayıları hızla arttığı gibi,bu örgütlere devletlerin üyelik durumları da her gecen gün katlanarak büyümektedir.Ortalama olarak alındığında bugün için her devlete 45’e yakın bir örgüt üyeliği düşmektedir ki bu miktar büyük devletler için çok daha yüksek rakamlara karşılık gelmektedir.

Pek çok durumda uluslararası tepkiler ülke içi tepkilerden daha önemliydi. Dolayısıyla kendi iddialarını uluslararası örgütlerin gündemine taşıyamayan ülke örgütleri pek çok durumda etkisiz kalıyordu.İkinci neden ise ülke örgütlerinde çalışanların devletin baskılarına maruz kalmasıydı; bu örgütlerde çalışanlar hapse atılıyor, öldürülüyor, ya da kayboluyorlardı. Ülke örgütlerinde faaliyet gösterenlerin tek güvencesi uluslararası örgütlerden aldıkları destekti.İşte bu nedenlerden dolayı uluslar arası alanda birlikte çalışma olgusu ortaya çıktı.

ULUSLARARASI EKONOMİK ÖRGÜTLERDEN ÖRNEKLER;

1. Arap Ekonomik Birliği Konseyi (council of Arab Economic Unity)

Bölgesel iktisadi bir örgütlenmedir.

1964 yılında Arap Ligi çerçevesinde kurulmuş olan Konsey'in amaçları;

• Konsey'e üye devletler arasında işbirliğini geliştirerek gümrük birliğini oluşturmak,
• İdari işbirliğini sağlamak,
• Nihai olarak bir Arap  Federasyonu kurmak.
           
Bu amaçlar çerçevesinde 1964 yılında alınan Konsey kararı ile Mısır, Irak , Ürdün, Libya, Moritanya, Suriye ve Yemen arasında Arap ortak pazarı oluşturulmuştur.

Arap Ortak Pazarı(ACM), 1971 yılına kadar gümrük birliği koşullarını tamamlamayı amaçlamış , 1989 yılında işbirliğini bu çerçevede geliştirmek için yeni önlemler alınmıştır.  Bu çerçevede Arap Ekonomik ve Sosyal Konseyi ile Arap Yatırım Birliği oluşturulmuştur. 1996 yılına kadar önemli bir faaliyet gerçekleştiremeyen Arap Ortak Pazarı'nda aynı yıl bazı ürünlerde %10'luk gümrük indirimi sağlanmıştır.

Konsey organları; her üye devletin ekonomi ya da maliye bakanlarından oluşan Konsey, Genel Sekreterlik ve Uzmanlık Komiteleri'dir.

Örgüt Üyeleri; Cezayir, Bahreyn, Cibuti, Mısır, Irak, Ürdün, Kuveyt, Katar, Libya, Lübnan, Moritanya, Fas, Filistin Kurtuluş Örgütü, Somali, Sudan, Suriye, Suudi Arabistan, Tunus, Umman, Birleşik Arap Emirlikleri ve Yemen'dir.

Örgüt Merkezi: Mısır'ın başkenti Kahire'dir.

2. Arap Para Birliği(el-sanduku’l-Maliyi’l-Arabi) (Arab Monetary Fund-AMF)

Bölgesel bir mali kuluşu olan AMF’ nin kuruluş amacı Arap Birliği’nin 21 üyesine, sermaye piyasalarını geliştirmek, ödemeler dengesi ve döviz sorunlarında yardımcı olmaktır. Yıllık  yönetim kurulu toplantısında dış ticaretin bütünleştirilmesi ve liberalleştirilmesi konusunda izlenecek politikalar saptanır. Özellikle borçlanma kapasitelerini destekleyecek teminatlar veren fon,ayrıca finans kuruluşlarına teknik yardımlar sağlar, kısa ve orta vadeli borç verir.

Fon 1977 yılında kurulmuş,1978 yılında faaliyete geçmiştir.

Fon‘un organları;

• Guvernörler Komitesi
• Direktörler Komitesidir.

Örgüt merkezi; Birleşik Arap Emirlikleri’nin başkenti olan Abu Dabi’dedir.

3. Avrupa Para Fonu (European Monetary Fund- EMF)

Avrupa Para Sistemi'nin kurulmasını öngördüğü bir kuruluştur. Uluslararası Para Fonu(IMF) benzeri faaliyetlerin Avrupa'da gerçekleştirilmesi amacı ile gündeme gelmiştir.

Kuruluşun görevleri, Avrupa Birliği Üyesi ülkeler arasında para politikalarının koordinasyonunu sağlamak, beliren ekonomik ve mali gereksinimlere göre Avrupa Para Birimi(ECU) ihraç edip dağıtmak biçimnce saptanmıştır. Dış ödeme güçlüğü çeken üye ülkelere kredi sağlaması da beklenen Avrupa Para Fono'nun kısa dönemde gerçekleşemeyeceği ve söz konusu faaliyetleri gösteremeyeceği bilindiği için, bu faaliyetlerin daha sınırlı ölçüde yerine getirilmesi görevi Avrupa Parasal İşbirliği Fonu'na(FECOM) verilmiştir.

Avrupa Parasal İşbirliği Fonu üye ülkeleri arasındaki dalgalanma marjlarını  daraltmak için üye ülke merkez bankaları arasındaki ilişkilerin , Birlik paraları ile yapılan her türlü müdahalelerin ve borç tasfiyelerinin çok taraflı olmasını sağlama işlevi üstelenmiştir. Bu amaçla ECU kullanımını artırmış ve kısa dönemli desteklemeleri denetlemiştir. ECU'ler Birlik üyesi ülkelerin döziz piyasasındaki müdahale işlemleri sonucu ortaya çıkan alacakların tasfiyesi ya da ödemler bilançosu açıklarının finansmanında da kullanılmıştır.  ECU kaydi bir para olduğundan bütün işlemler Avrupa İşbirliği Fonu'nun ancak kayıtlarında görülebilmiştir.

IMF'ye benzer etkinlik ve otorite  de bir kurum olarak düşünülmüş olan EMF'nin 13 Mart 1979 tarihinden itibaren iki yıl içinde kurulması öngörülmüştür. Ancak EMF yerine faaliyet yürüten kurum FECOM olmuştur. Söz konusu faaliyetler 1 Ocak 1994 tarihinden itibaren büyük ölçüde Avrupa Para Enstitüsü'ne ve Uyum Fonu'na devredilmiştir.

4. Gümrük Tarifleri ve Ticaret Antlaşması (General Agreement of Tarrifs and Trade-GATT)

1947 yılında imzalanan ve 1948 yılında yürürlüğe giren anlaşma ; ülkelerin ortak kurallar altında birleştirilmesi amacıyla uygulamalar başlatılmıştır.Bunun için gümrük tarifelerinin düzenli olarak ve mümkün olduğu kadar indirilmesi ve gümrükler dışındaki tarife dışı engellerin kaldırılmadı çalışmaları başlatılmıştır.

Yapısında; diğer uluslararası benzer örgütlerden farklı şekilde GATT’a üye ülkeler ,yönetimin temelini oluşturur ve alınan kollektif kararlar GATT sisteminin temelini oluşturur.

GATT’In organları;

• GATT genel kurulu
• Temsilciler konseyi
• Danışma grubu
• Panel( uluslararası ticari mahkeme)

Türkiye GATT’a 1950-1951 Torquay(İngiltere) Tarife Görüşmeleri sonucunda 21.12.1953 tarih ve 6202 sayılı yasa ile katılmıştır. 

GATT’ın amaçları;

• Gümrük vergilerini ve dış ticaret engellerini kaldırarak ticaret serbestisini sağlamak.
• Dünya ticaretinde ayrım gözetmeden gelişme sağlamak
• Ülkelerin refah düzeylerini yükseltmek
• Ekonomik kaynakları daha verimli kullanmak
• Azgelişmiş ülke ticaretine yardımcı olmak.

GATT, üye ülkelerin tariflerini serbestçe değiştirmelerini engeller ve bağlayıcı kararlar alır.Ancak uygulamada çeşitli esneklikler görülmektedir.Son yıllarda gerçekleştirilen Uruguay Turu(Uruguay Raund) görüşmeleri sonunda örgüt fiili etkinliğini Dünya Ticaret Örgütü’ne(World Trade Organization-WTO) devretmiştir.

5. Dünya Bankası (International Bank for Reconstruction and Development-World Bank-IBRD)

Resmi adı Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası olan bu banka Birleşmiş Milletler Teşkilatına bağlı çok yönlü bir uluslararası finansman kuruluşudur.

Uluslararası Para Fonu'nun (IMF) bir ikiz kardeşi durumundadır. Her ikisi de 1944'de toplanan Bretton Woods Konferanslar'ında kurulmuştur. IMF, uluslararası mali sistemin düzenli işlemesinden sorumludur. Dünya Bankası'nın görevlerinde ise bir değişme olmuştur. Şöyle ki, banka, ilk faaliyet yıllarında II. Dünya Savaşı'nda yıkılan Avrupa ekonomilerinin yeniden onarımına katkıda bulunmak için krediler sağlıyordu. (Bankanın adındaki imar kelimesi buradan gelir) Ancak Batı Avrupa ülkeleri hızla kalkınıp 1950'li yılların sonlarında gelişmiş birer ülke durumuna gelince bankanın fonksiyonu da değişti. Banka bundan sonra az gelişmiş ülkelere kredi veren bir kurum halini almıştır. Dünya Bankası 1946 yılında faaliyete geçmiştir. İlke olarak "Proje Kredisi" verir. Ancak bazı durumlarda program kredisi vermesi de mümkündür. Ayrıca teknik yardım da sağlayabilir. Dünya Bankası üye ülkelerin hükümetlerine, resmi kurumlarına ya da özel sektör kuruluşlarına kredi açar. Ancak özel sektöre açacağı krediler için ülke hükümetinin garanti vermesini ister. Dünya Bankası'ndan kredi alabilmek için önce, kabul edilir projeler hazırlamak gerekir. Bunlar ülkelerin ekonomik ve mali politikalarıyla uyumlu olmalıdır. Proje hazırlamasına bazen banka uzmanları da katılabilir. Bankanın bir ülkenin kredi itibarı hakkındaki değerlendirmeleri öteki resmi ve özel uluslararası finans çevrelerinin kararları açısından da büyük önem taşır. Bankanın kaynakları, üye ülkelerin aidatlarından sağlanır. Ancak ihraç ettiği tahvilleri uluslararası mali piyasalarda satarak da kaynak sağlayabilir. Dünya Bankası üye ülkelerde özel sektöre doğrudan krediler vermek üzere 1956 yılında Uluslararası Finans Kurumu'nu kurmuştur. Bunun yanında, bankanın kendi kredilerinde faiz oranlarının yüksekliği karşısında daha düşük faiz oranlarından kredi sağlamak üzere 1960 yılında Uluslararası Kalkınma Birliği'ni kurdu. Birlikten ancak az gelişmiş durumdaki ülkeler yardım alabilirler. Böylece ülkelerin farklı niteliklerine ve projelerin özelliklerine göre Dünya Bankası çerçevesinde farklı kredi kurumları kurulmuştur. Bunların hepsi "Dünya Bankası Grubu" diye adlandırılır.

Örgütün başlıca organları; Güvenörler Kurulu ve Yürütme Direktörleri'dir.

Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere, Japonya, Fransa ve Almanya yürütme direktörü olan yirmi bir ülkeden ağırlıklı olan beş ülke durumundadır.

Örgütün 151 üyesi vardır. BM örgütüne üye olup da Dünya Bankası'na (IBRD) üye olmayan ülkeler; Arnavutluk, Burundi, Bulgaristan, beyaz Rusya, Küba, Çek Cumhuriyeti, Slovakya, Moğolistan, Namibya, Ukrayna, Rusya Birleşmiş Milletler'e üye olmadığı halde örgüte üye olan ülkeler ise Kore Cumhuriyeti, Kiribati ve Tonga'dır.

Örgütün merkezi: ABD'nin başkenti Washington D.C.'dedir

Finansman kaynakları:

Dünya Bankası üyelerine kredi verirken yararlanılan başlıca 5 kaynak;

• üye ülkelerin sermaye katkı payı;
• sermaye piyasalarında yapılan borçlanmalar;
• daha önce açılan kredilerin geri dönmesi;
• kredi portföyünde bulunan çeşitli menkul kıymetlerin dünyanın belli başlı mali kurumlarına satışlarından sağlanan gelirleri;
• muhtelif gelirleri; banka yatırımlarından , alacaklarına yürüttüğü faizler ve diğer gelirlerdir.

Temel Amacı; dünya üzerinde açlık ve fakirliğin ortadan kaldırılmasıdır.

6. Uluslararası Ticaret Odası (International Chamber of Commerce- ICC)

Uluslararası ticari bir örgütlenmedir. 1919 yılında kurulan ticaret odası, öncelikle ticaretin serbestleşmesini amaçlamaktadır. Özel ve kamu sektörlerinin temsilcilerini bir araya getirerek dünya ticaretinin geliştirilmesi yolunda faaliyetler sürdürür.

Bir tür uluslararası baskı grubu gibi de değerlendirilen örgütün en önemli organları ; Konsey, on beş üyeli Yürütme Kurulu ve Sekreterlik'tir. Ayrıca ulusla komite ve grupları  bulunmakta ve bunlar aracılığı ile bölgelerde düzenli kongre ve konferanslar yapılmaktadır.

Örgütün üyeleri olan 5.360 bağımsız kuruluş ve ve 1.700 sanayi ve ticaret kuruluşu ile ticaret odası temsilcisi 59 ülkeden gelmektedir.

Örgüt merkezi: Fransa'nın başkenti Paris'tedir.

7. Uluslararası Kalkınma Birliği (International Development Association-IDA)

1960 yılında Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası IBRD (Dünya Bankası)'nın kurduğu alt örgüt olan IDA, en yoksul durumdaki az gelişmiş ülkelere çok uzun vadeli ve çok düşük faizli krediler vermektedir;ancak Türkiye bunlardan değildir.Birliğin toplam 154 üyesi bulunmaktadır.

IDA kredilerinin kaynağını sanayileşmiş ülkelerin katkıları ve Dünya Bankasının gelirlerinden yapılan transferler oluşturmaktadır. Uygulamada ise IDA kredileri çok sınırlı kalmıştır. IDA ile Dünya Bankası ve Uluslararası Finansman Kurumu arasında yakın ilişkiler vardır. Bu üçü Dünya Bankası Grubu'nu oluştururlar. Dünya Bankası başkanı aynı zamanda IDA'nın da başkanıdır. 

Ötgüt merkezi: Washington’dadır.

8. Uluslararası Para Fonu (International Monetary Fund-IMF)

1944'de Bretton Woods Konferansları'nda kararlaştırılan, uluslararası para sisteminin işleyişini sağlamak üzere kurulan örgüttür. Bu konferanslarda kurulmasına karar verilen Uluslararası Para Fonu ile Dünya Bankası ikiz kardeş durumundadır. Ancak IMF, uluslararası mali düzeni sağlamak, Dünya Bankası ise uluslararası kalkınma konularına yönelik faaliyetlerde bulunmak üzere kurulmuşlardır. IMF, Bretton Woods Sistemi'nin merkezi kuruluşu olarak ortaya çıkmıştı. 1973 Mart'ında bu sistemin yıkılmasından sonra faaliyeti sona ermemiş, aksine bir ölçüde değişerek artmıştı. IMF'nin başlıca fonksiyonu, dış ödeme açığı olan ülkelere kısa vadeli kredi açmaktır. O bakımdan uzun vadeli kalkınma kredileri veren Dünya Bankası'ndan farklıdır. Bugün IMF'ye üye ülkelerin sayısı 150'nin üzerindedir. IMF'ye üye olanlar aynı zamanda Dünya Bankası'na da üyedirler. Sosyalist Blok ülkeleri Bretton Woods konferanslarına katılmakla birlikte, bu kuruluşlara üye olmamışlardı. Ancak zamanla bu ülkeler de Fon'a üye olmaya başlamışlardır. Gerek IMF'nin gerekse Dünya Bankası'nın merkezleri A.B.D.'nin başkenti Washington D.C.'dedir. IMF'nin en yetkili karar alma organı üye ülkelerin Maliye Bakanları ve merkez bankaları başkanlarından oluşan Guvernörler Kurulu'dur. (Board of Governers). İkinci organ fonun güncel işlerini yürütmekle görevli Yürütme Kurulu (Executive Board)'dur. Her üye ülkeye fona girişte bu katoların %25'ini üye ülkeler altınla, geri kalanı ise kendi ulusal paraları ile ödüyorlardı. Bu kuruluşa fon denmesinin sebebi bu şekilde çeşitli ülkelerin paralarını bünyesinde toplamasındandır. O nedenle de ülkelerin kotalarının bu kısmına "altın tranşı" olarak değişmiştir. Ülke kotalarının %25'ine eşit olan bu kısmın çekilmesi otomatiktir. O bakımdan bu miktarlar, ülkelerin ulusal dış rezervlerin bir parçası olarak kabul edilirler. Kotalar aynı zamanda üye ülkelerin alabilecekleri kredi miktarlarını belirler. Fon'un vereceği krediler yukarıda değinildiği gibi ödemeler bilançosu amaçlıdır. (Kısa vadeli) Fondan sağlanacak normal kredi hakları beş dilime ayrılmıştır (tranche). Birinci dilim rezerv tranşıdır. Ve kullanılışı otomatiktir. Ondan sonraki dilimler kredi tranşlarıdır.

Birinciden dördüncüye doğru Fon'un öne süreceği şartlar ağırlaşır. Esasen IMF'nin kredi şartlılık ilkesi geçerlidir. Fon'dan borç almak isteyen ülke, ödemeler bilançosu açığını kapatmaya yönelik iç ve dış istikrar programı hazırlamak, sunmak ve Fon ile anlaşmak zorundadır.

Bu programların onayı Fon'u "yeşil ışık" yakması anlamına gelir ki bu diğer uluslararası mali çevrelerin alacakları bakımından da önem taşır.

Fon'u yöneten Guvernörler Kurulu'ndan her üye ülkenin kotası ile orantılı oy hakkı vardır. En büyük oy hakkı A.B.D.'nindir. Fon'dan borçlanma mekanizması farklıdır. Şöyle ki, borçlanmak isteyen ülke, Fon'a kendi ulusal parasını yatırarak, karşılığında istediği parayı fondan çeker. Bunun geri ödenmesi durumunda da, sağlam bir para ödenerek Fon'a yatırılan ulusal para geri alınır.

Fon kredi tranşları çerçevesinde verdiği normal kredilerden ayrı olarak başka kredi olanakları da sağlar. Bunlardan birisi destekleme kredileridir. (Stand-by Credits) Bu kanaldan da şartlılık ilkesi uyarınca kredi verilir. Bretton Woods sisteminin yıkılmasından sonra da Fon'un kredi fonksiyonu sürmektedir. Ancak bugün bir de üye ülkelere uygulanan kur politikalarını "gözetme" görevini (surveillance) üstlenmiştir. Buradaki amaç, üyeler hangi sistemi benimsemiş olurlarsa olsunlar birbirlerine zarar vermemeleri, dolayısıyla kur politikaları arasında uyum ve düzen sağlayarak, uluslararası ticari ve mali akımların gelişmesine katkıda bulunmaktır. Bundan başka, Fon, üye ülkelerin özel ya da resmi borçlarını ödeyememeleri durumunda borç erteleme antlaşmalarının yapılmasına ve borcu geri ödeyecek planların hazırlanmasına da yardımcı olur.

Yüz yetmiş sekiz üyesi bulunan örgütün merkezi Washington’dadır

9. Uluslararası Çalışma Teşkilatı (International Labour Organization-ILO)

Birleşmiş Milletler teşkilatının çalışma konularından sorumlu olup merkezi Viyana'dadır. 1919'da Milletler Cemiyetine bağlı bir kuruluş olarak kurulmuştu. 1946'da Birleşmiş Milletlerin bir organı durumuna geldi. Kuruluş amaçları dünya işçilerinin çalışma koşullarını iyileştirmek, sosyal güvenlik önlemlerini yaygınlaştırmak ve sosyal adaleti gerçekleştirici normlar belirlemek biçiminde özetlenebilir. Zamanla amaçları genişletilmiş, istihdam ve çalışma standartlarıyla ilgili tüm konuları kapsamına almıştır. Aynı zamanda az gelişmiş ülkelere teknik yardımlar yapar. Bütçesi üye ülkelerin katkılarından oluşur. Örneğin ABD'nin katkısı %25, Sovyet Rusya'nın katkısı %10 ve İngiltere'nin katkısı da %10 dolayındadır. ILO'nun örgüt merkezi İsviçre'nin Cenevre kentindedir. Her üye ülke ILO'da iki hükümet temsilcisi ile birer işçi ve işveren tarafından temsil olunur. Üç organı vardır:

1- Uluslararası Çalışma Konferansı, örgütün asıl yasa ve politikalarını belirleyici organıdır. Bütün üye ülkelerin delegelerinden oluşur.
2- Yönetim Kurulu, konferanstaki hükümet işçi ve işveren gruplarınca seçilen 48 üyeden oluşur. Yıllık olarak toplanan konferanslar arasında gerekli işlemlerle ilgilenir.
3- Uluslararası Çalışma Ofisi, örgütün yönetiminden sorumlu olan kuruluştur. Uluslararası çalışma konularında sözleşme tasarıları hazırlar ve üye ülkelerin onayına sunar. Çalışma standartları belirler ve ayrıca çeşitli konularda görüş belirtir. 

ILO’nun amaçlarına ek olarak  görev kapsamını daha belirgin olarak açıklamak gerekir ise;

• Uluslararası emek sözleşmeleri düzenlemek
• Ücretler,çalışma saatleri ve sosyal güvenlik konusunda asgari standartlar belirlemek ve tavsiye etmek
• İşçilerin hayat standartlarına iyileştirmek
• Hükümetlere ve yöneticilere yol gösterici davranışlarda bulunmak
• Teknik yaygınlaşıtırıcı eğitim ,öğretim ve araştırma faaliyetlerinde bulunmaktır.

10. Uluslararası Ticaret Örgütü (International Trade Organization-ITO)

Uluslararası ticaretin serbestleşmesi yönünde girişilmiş olan işbirliği.
         
II.Dünya Savaşı'ndan sonraki dönemde dünya ticaretini serbestleştirmek için, 1947-48 yılları arasında Havana'da (Küba) toplanan 50 kadar ülke temsilcisinin kurulmasına karar verdikleri örgüt. 1930'larda dünya ticaretinde yoğun koruyuculuk ve iktisadi milliyetçilik egemen olmuştu. Ancak ülkeler, bu kısıtlamaları kaldırılıp dünya ticaretinin serbestleşmesini istiyorlardı.

1964'de Bretton Woods Konferansları'nın toplanıp Uluslararası Para Fonu ve Dünya Bankası'nın kurulmasına karar verilmesiyle mali alanda işbirliği gerçekleşmiş ve belirli bir düzen kurulmuştu. Şimdi ticaret alanında da aynı şeyi yapmak gerekiyordu.

ITO'nun kuruluş yasasında amaçları, uluslararası ticarette gümrük tarifelerinin, kotaların ve öteki kısıtlamaların kaldırılarak dünya ticaretinin liberalleştirilmesi yolunda çalışmalar yapmak olduğu belirtiliyordu. Ancak fonksiyonları iç işlerine müdahale niteliği taşıdığı gerekçesi ile ITO sözleşmesi başta ABD olmak üzere bazı sanayileşmiş ülkelerin yasama organları tarafından onaylanmamıştır. Gerçekte asıl nedenin ticaretin serbestleşmesinden zarara uğrayacak endüstri temsilcilerinin baskıları olduğu söylenebilir.

Kısacası ITO, kuruluşunu gerçekleştirilip faaliyete geçememiştir. Ancak ITO'nun yerine hemen hemen benzer amaçlı Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Antlaşması (GATT) kurulmuştur.

11. Kuzey Amerika Serbest Ticaret Bölgesi (North America Free Trade Association-NAFTA)

Bölgesel nitelikli bir ekonomik örgütlenmedir. NAFTA Andlaşması ABD-Kanada ve Meksika devlet başkanları Bush, Mulroney ve Salinas tarafından 12 Ağustos 1992'de Washington'da imzalanmıştır. Bu andlaşma uyarınca bazı tarım ürünleri bir süre daha korumacılık kapsamında bırakılmak kaydıyla üye ülkeler arasındaki ticarete uygulanan gümrük vergileri bazı istisnalar dışında 10 yıl içinde sıfırlanacaktır. NAFTA'nın asıl amaçlarından birisi de sözkonusu üç ülke arasındaki ekonomik uçurumların kapatılarak Kuzey Amerika kıtasında toplu halde ekonomik ve toplumsal istikrar kazandırabilmektir. Çünkü ABD'nin ve Kanada'nın, Meksika'ya yatırımlarını çoğaltmaları durumunda, bu iki ülke ucuz işgücünden yararlanacak, Meksika'da da işsizlik oranı azalacaktır. Ancak, ABD'deki işçi sendikaları, kendi ülkelerinde de işsizlik sorununun bulunduğu gerekçesiyle NAFTA'ya karşı gelmektedirler.

Örgüt üyeleri ABD ,Kanada ve Meksika’dır.Örgüt merkezi ABD’ de bulunmaktadır.

12. Avrupa Ekonomik İşbirliği Örgütü (Organization for European Economic Cooperation-OEEC)

1947-1960 yılları arasında faaliyet göstermiş bölgesel nitelikli iktisadi örgütlenmedir. İkinci Dünya Savaşı'nın Batı Avrupa ülkelerinde yarattığı hasarı onarmak amacı ile oluşturulmuştur. Bu amaca yönelik olarak Amerika Birleşik Devletleri'nden Marshall Planı çerçevesinde fonlar sağlanmıştır.  Avrupa ülkeleri aralarında gerekli işbirliğini gerçekleştirmek ve Marshall yardımlarını dağıtmak üzere Avrupa Ekonomik İşbirliği Örgütü (OEEC)'nü kurdular. 17 Batı Avrupa ülkesinden her biri, 1948-1951 dönemini kapsayan bir plan hazırlayacak, ekonomisini toparlayacak, üretimini artıracak ve dış açığı azaltacak önlemler alacaktı. Bu planlar OEEC tarafından gözden geçirilecek ve aralarında uyum sağlanacaktı. Aslında bu koordinasyon, ABD'ye bir ölçüde üye ülkelerin ekonomik, para ve mali politikaları üzerinde denetim olanağı sağlıyordu

Marshall Programı'nın başlıca iki amacı vardı. Birisi, sağlanacak dış yardımlarla Avrupa ülkelerinin yıkılan ekonomilerinin onarımına ve kalkınmalarının gerçekleştirilmesine katkıda bulunmak, diğeri de Komünizmin Batı Avrupa'daki yayılışına engel olmaktı.

Türkiye Cumhuriyeti'nin 8 Temmuz 1948 tarihli ve 5252 sayılı yasa uyarınca katıldığı Örgüt, Batı Avrupalı ülkelerin ekonomilerinin zamanla toparlanıp gelişmesiyle beraber faaliyet alanını genişletmek amacı ile 1961 yılında Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatına (OECD) dönüştü.

Avrupa Ekonomik İşbirliği Örgütü'nün üyeleri; İngiltere, İrlanda, Avusturya, Finlandiya, İzlanda, Danimarka, İsveç, Hollanda, Portekiz, Luxemburg, İsviçre, Belçika ve 1949'larda katılan Federal Almanya'dır. OEEC, OECD’nin (Ekonomik işbirliği ve kalkınma örgütü) öncü kuruluşu olarak kabul edilmektedir.1961 yılında OEEC faaliyetleri OECD’ye dahil edilmiş ve tüm batılı sanayileşmiş ülkeler tek bir uluslar arası iktisadi örgüt içinde toplanmıştır.

13. Birleşmiş Milletler (The United Nations)
                    
İkinci dünya savasından sonra Almanya İtalya ve Japonya’ya karşı savaşan devletler daha savaş sırasında evrensel bir örgüt kurma hazırlıklarına girmişlerdir.ABD başkanı Frenklin Roosevelt ve İngiltere başbakanı Winston Churchill’in 14 ağustos 1941’de yayınladıkları Atlantik bildirisi BM’nin kurulması yolundaki ilk adım olmuştur.   En sonunda 1945 yılında 50 ülkenin temsilcisi BM anlaşmasını imzalamak için san Francisco  BM konferansında buluştu. Fakat organizasyon resmen 24.ekim.1945te Çin Fransa Sovyetler birliği ABD İngiltere ve de diğer imza atan ülkelerin onayı alındıktan sonra resmileşti.

Bu anlaşmada BM'nin araçları oluşturulmuş, üye devletlerin hakları ve zorunlulukları belirtilmiş ve de organizasyonun organları ve prosedürü bildirilmiştir.

BM'nin amaçları anlaşmada da belirtildiği gibi uluslararası barışı ve güvenliği sağlamak, milletlerarası dostça ilişkiler geliştirmek uluslararası ekonomik, sosyal, kültürel problemlerin çözümünde işbirliği oluşturmak ve de bu sonuçları doğuracak hareketleri yapabilecek ülkelerin merkezi olmaktır.

BM’in sermayesinin esas kaynağı genel kurulun belirlediği ölçüye göre vergi veren üye devletlerdir. Buradaki temel ölçü üyelerin ödeme kapasiteleridir.

BM'nin 6 organı vardır:

1- genel kurul
2- güvenlik konseyi
3- vesayet konseyi
4- uluslararası adalet divanı
5- ekonomik ve sosyal konsey
6- sekreterlik

Bunların içinde ekonomik ve sosyal konsey uluslararası ticareti düzenler, uluslararası ekonomik sosyal kültürel konularda araştırmalar yaparak raporlar hazırlar. İçindeki 4 daimi komiteden biri uluslararası şirketler komitesidir ki çok uluslu işletmelerin ekonomik kalkınma ve uluslararası ilişkiler üzerindeki etkilerini inceler.

Bu organın bazı belli başlı ekonomik komisyonları vardır;bunlar:

BİRLEŞMİŞ MİLLETLER AVRUPA EKONOMİK KOMİSYONU

Komisyonun 55 üye ülkesi vardır. Bunlar; Arnavutluk, Andorra, Ermenistan, Avusturya, Azerbaycan, Beyaz Rusya, Belçika, Bosna Hersek, Bulgaristan, Kanada, Hırvatistan, Kıbrıs Rum Kesimi, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Estonya, Finlandiya, Fransa, Almanya, Gürcistan, Yunanistan, Macaristan, İzlanda, İrlanda, İsrail, İtalya, Kazakistan, Kırgızistan Cumhuriyeti, Letonya, Liechtenstein, Litvanya, Lüksemburg, Eski Yugoslav Makedonya Cumhuriyeti, Malta, Moldova, Monaco, Hollanda, Norveç, Polonya, Portekiz, Romanya, Rusya Federasyonu, San Marino, Slovak Cumhuriyeti, Slovenya, İspanya, İsveç, İsviçre, Türkiye, Türkmenistan, Ukrayna, İngiltere, Amerika Birleşik Devletleri, Özbekistan, Yugoslavya.

Birleşmiş Milletler Ekonomik Komisyonu Ekonomik ve Sosyal Konsey’in 28 Mart 1947 tarihindeki 4. dönem toplantısında anılan 36/4 nolu kararla Birleşmiş Milletlerin bölgesel bir ekonomik komisyonu olarak kurulmuştur. İşlevleri bölgedeki ekonomik problemleri çözümlemek, istatistikler toplamak, teknik bilgi değişimini sağlamak, çevre ve ulaşım konusunda ayrıntılı konvansiyonlar hazırlamak ve taşıt üretimini ve ticareti kolaylaştırıcı bir yönetim sağlamak ve Ticaret ile Ulaşım (UN/EDIFACT) için gerekli Elektronik Bilgi Değişimi’ni kapsayan norm ve standartlar koymak ve üye ülkeler ile bölge dışındaki ülkeler arasındaki işbirliğini desteklemek ve piyasa ekonomisine geçen ülkelere bu geçişte dünya ekonomileri ve Avrupa ile entegrasyonlarında yardımcı olmaktır.

BİRLEŞMİŞ MİLLETLER AFRİKA EKONOMİK KOMİSYONU

53 üye ülkesi bulunmaktadır: Cezayir, Angola, Benin, Botswana, Burkina Faso, Burundi, Kamerun, Cape Verde, Orta Afrika Cumhuriyeti, Çad, Comoros, Kongo, Fildişi Sahilleri, Cibuti,Mısır, Ekvator Ginesi, Eritrea, Etiopya, Gabon, Gambiya, Gana, Gine, Yeni Gine, Kenya, Lesotho, Liberya, Libya Arap Halk Sosyalist Cemahiriyesi, Madagaskar, Malawi, Mali, Mauritania, Mauritius, Fas, Mozambik, Namibya, Nijer, Nijerya, Ruanda, Sao Tome ve Principe, Senegal, Seyşeller, Sierra Leone, Somali, Güney Afrika(* ), Sudan, Swaziland, Tanzanya, Togo, Tunus, Uganda, Zaire, Zambiya, Zimbabwe.

Birleşmiş Milletler Afrika Ekonomik Komisyonu (UNECA) 1958 yılında, 29 Nisan 1958 tarihli Birleşmiş Milletler Ekonomik ve Sosyal Komitesi’nin 671A (XXV) nolu kararı ile kurulmuştur. UNECA’nın temel organı Bakanlar Konferansı olup, bu Konferans tüm kuruluşu kapsayan Teknik Hazırlık Komitesi (TEPCOW) tarafından desteklenen ekonomik ve sosyal kalkınma ve planlamadan sorumludur. Bakanlar Konferansı her yıl bir araya gelmektedir.

UNECA’nın amaçları şunlardır:

a) Afrika’nın ekonomik ve sosyal kalkınması için, olayın sosyal yönünü de kapsayacak şekilde bir hareket planını desteklemek,
b) Afrika ülkeleri ve diğer ülkelerle ekonomik ilişkiler kurmak ve bu ilişkileri geliştirmek,
c) Komisyonun uygun gördüğü ekonomik, teknik ve istatistiksel bilgiler toplamak, değerlendirmek
d) Bölgede ekonomik ve teknik gelişimin desteklenmesini sağlayacak ve koordine edilmiş politikaların temelini oluşturacak planının formulasyonuna ve gelişimine yardımcı olmaktır.

BM TİCARET VE KALKINMA KONFERANSI-UNCTAD

1964’te hükümetler arası bir örgüt olarak kurulan UNCTAD, ticaret ve kalkınma alanında BM Genel Kurulu’nun en önemli organıdır.

Örgütün temel amacı gelişmekte olan ülkelerin ticaret ve kalkınma olanaklarını mümkün olan en üst düzeye yükseltmek, küreselleşmeden kaynaklanan sorunlarla baş etmelerine yardımcı olmak ve dünya ekonomisi ile daha adil bir biçimde bütünleşmelerini sağlamaktır.  Bu amaçlara ulaşmak için UNCTAD araştırma ve politika incelemeleri, hükümetler arası görüşmeler ve teknik işbirliği etkinliklerinden yararlanır.

Çok sayıda hükümetler arası kuruluş ile sivil toplum kuruluşu ve sivil toplum kuruluşları UNCTAD çalışmalarına gözlemci olarak katılmaktadır.

14. Dünya Ticaret Örgütü (World Trade Organization-WTO)

Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Andlaşması (GATT)'nın 7 Ocak 1995 tarihinden itibaren aldığı isim. GATT, çok taraflı bir ticaret sözleşmesi idi. Aynı zamanda yapacağı periodik toplantılarla gümrük tarifelerini indirmek ve öteki kısıtlamaları kaldırmak suretiyle dünya ticaretini evrensel olarak serbestleştirmek amacıyla kurulan uluslararası bir örgüttü.

1947-1948 yıllarında Havana'da toplanan elli kadar ülkenin temsilcisi Uluslararası Ticaret Örgütü (ITO) adlı bir örgütün kuruluş yasasını hazırladılar. Ancak başta ABD olmak üzere bazı sanayileşmiş ülkeler tarafından onaylanmamıştır. O nedenle ITO hiç bir zaman kurulup faaliyete geçemedi. Onun amaçlarını gerçekleştirme görevi GATT tarafından devralındı. GATT önceleri geçici bir anlaşma şeklinde ortaya çıktı. Ancak ITO sözleşmesinin onaylanmaması üzerine de onun amaçlarını devralan sürekli bir kurulmuş durumuna geldi. GATT zaman zaman düzenlediği toplantılarla gümrük tarifelerinin indirilmesi yolunda önemli ilerlemeler sağlamıştır.

GATT toplantıları şunlardır:

1949 - Annecy (Fransa)
1951 - Turguay (İngiltere, Cenevre (İsviçre),
1960 - 61 Dillon Görüşmeleri, Cenevre (İsviçre),
1962 - 1967 Kennedy Görüşmeleri, Cenevre (İsviçre)
1973 - 1979 Tokyo Görüşmeleri, (Japonya),
1987 - Uruguay Görüşmeleri Panta del Estre (Uruguay)

1995'te faaliyetine başlayan Dünya Ticaret Örgütü, Dünya ticaretinin liberalleştirilmesi misyonunu yüklenmiş ve bu çerçevede ticari görüşmelere bir forum oluşturmak, ticari görüşmelere bir foryum oluşturmak ,  ticari anlaşmazlıklara çözüm getirmek , ulusal ticaret politikalarını uyumlaştırmak , teknik danışmanlık yapmak ve diğer uluslararası kuruluşlarla işbirliği sağlamak amaçlarını benimsemiştir.

Özellikle Kennedy Görüşmelerinde GATT üyesi ülkeler arasındaki sanayi malları ticareti üzerinde gümrük tarifelerinin ortalama %35 oranında indirilmesi sağlanmıştır. Tarifelerin indirilmesinden sonra son yıllarda, tarife dışı engellerin indirilmesine çalışılmaktadır.

Örgütün, dünya ticaretinin serbestleştirilmesi ve geliştirilmesi konusunda belirlediği bazı kurallar vardır. Bunların başlıcaları şöyle belirtilebilir:

a) Üye ülkelerinin birbirleri ile yapacakları ticarette tarife uygulamaları bakımından ayırım yapmama ülkesi,
b) Gümrük tarifelerini periyodik olarak yapılan görüşmelerde, çok yanlı olarak indirmek,
c) İthalat kotalarının kaldırılması,
d) Üyeler arasında başgösterecek ticari anlaşmazlıklarda arabuluculuk yapma.

Örgütün Organları; Genel Kurul, Temsilciler Konseyi ve Sekreterya'dır.

Örgütün doksanbeş üyesi vardır. Türkiye 1953'den beri örgüte üyedir.

Örgütün merkezi: İsviçre'nin Cenevre kentindedir.