Başlıkta geçen viyadük teriminin dilimize yeni girdiğini biliyoruz. O açıdan Türk Dili'nin genç okurlarının da bu terimi ancak son yıllarda öğrendiklerini düşünüyorum. Türkçe Sözlük'te viyadük 'bir vadi, bir ırmak üstünden bir demir yolunun veya kara yolunun geçişini sağlayan, ayaklar üzerine oturtulmuş yüksek ve uzun köprü' olarak açıklanmıştır.

Türk Dil Kurumu Yönetim Kurulunda dilimize yeni giren terim ve sözlerin gümrük kapılarından başlayarak Türkçeleştirilmesine girişilmesi gerektiği sık sık vurgulanmıştır. Bu düşünceden yola çıkan Türkçe Sözlük yazarları dilimize yeni giren viyadük terimini köprü yol olarak karşılamayı önermişlerdi.

Ancak T.C. Karayolları Genel Müdürlüğü İstanbul ile Ankara arasındaki yeni kara yolunda viyadük terimini kullanmıştır. Bu yoldaki viyadüklere çalışmalara doğrudan doğruya veya dolaylı olarak katılanların adlarını veren Karayolları Genel Müdürlüğü güzel bir değerbilirlik örneği sergilemiştir.

İstanbul'a kara yoluyla sık sık gittiğini bildiğim Prof. Dr. Hamza Zülfîkar'dan belli başlı viyadüklerin adlarını bana bildirmesini rica etmiştim. Ona borçlu olduğum viyadük adlarından birkaç örnek sayalım mı?

Asım Çavuşoğlu Viyadüğü

Abant Viyadüğü

Prof. Dr. Mustafa İnan Viyadüğü

Daniş Kapıcı Viyadüğü

Dikenlidere Viyadüğü

Servet Bayramoğlu Viyadüğü

Rıdvan Dedeoğlu Viyadüğü

Orhan Mersinli Viyadüğü

Ankara ile İstanbul arasındaki ulaşımda büyük kolaylıklar sağlayan bu yolda viyadüklerin adlarını okudukça tabelalarda gördüğüm viyadüğü biçiminin beni düşündürdüğünü saklamayacağım. Daha açık bir deyişle, bu biçimin Türk dili bakımından yanlış olduğunu düşündüğümü dile getireceğim. Benim düşünceme göre, viyadük teriminin ünlü ile başlayan bir ek aldığında viyadüğü biçimini alması yanlıştır. Viyadük teriminin ünlü ile başlayan ek aldığında sonundaki k'nin k olarak kalması gerekir.

Dilimizde tek heceli sözlerde sondaki ilerin çokluk olduğu gibi kaldığını biliyoruz. İşte birkaç örnek:

ak: >akı: yumurtanın akı. Ancak ağarmak biçiminde sonundaki ünsüz yumuşayarak ğ'ye çevrilmiştir.

bük:>bükü. Bu söz yer adı olarak da geçer: Karabük.

ek: > eki.

kök: > kökü.

ok: > oku.

yük: >yükü.

dok:>doku. ingilizce dock'tan gelen bu söz 'gemilerin yükünün boşaltıldığı veya gemilerin onarıldığı, üstü örtülü havuz' olarak kullanılır.

dük: >dükü. Fransızca duc'ten alınan bu söz Avrupa devletlerinde 'prensten sonra gelen en yüksek soyluluk unvanı' olarak geçer.

Dok ve dük örnekleri Türkçedeki tek heceli örneklere uymuştur. Dilimizde çok heceli sözlerde ise sondaki ilerin ötüm kazanarak g'ye çevrilmesi yaygın bir kuraldır. Ne var ki yabancı kökenli sözlerde bu kuralın geçmediğine tanık oluyoruz. Bu yolda çok açık bir örnek verilebilir: arşidük 'Avusturya'da imparator ailesi prenslerine verÜen unvan'. Türk Dil Kurumunun İmlâ Kılavuzunda (2000) arşidük unvanının ünlü ile başlayan bir ek aldığında sonundaki ünsüzün olduğu gibi kaldığı açıklanmıştır. Buna karşılık Türkçe Sözlükte arşidük'ün sonundaki k'nin yumuşadığı açıklanmıştır: arşidük, -ğü. Ne var ki arşidüşes maddesinde arşidük'ün sonundaki k'nin olduğu gibi saklandığını görüyoruz: arşidüşes 'arşidükün karısı veya kızı'.

Bu duruma göre, Türkçe Sözlük'teki arşidük, -ğü maddesinin yanlış olduğu ortaya çıkıyor.

Arşidük örneğinden yola çıkarak viyadük terimini gözden geçirelim.

Viyadük uluslararası bir terimdir. Türkçeye Fransızcadan geçtiği anlaşılıyor. İngilizcede viaduet biçimi kullanılır. Bu terimin kökünde Latince via 'yol' sözü geçer. Viaduet biçimi, aqueduct (Latince aquaeductus) Örneğine göre türetilmiştir. Bu biçimin aqua 'su' sözü ile duetus biçiminin birleşmesi yoluyla oluştuğu anlaşılıyor. Üzerinde durduğumuz viaduet (Franzsıca viaduc) biçimi de aquaeductus örneğine dayanan bir türevdir.

İstanbul viyadüklerinin yapımına, onarımına ve güçlendirilmesine ilişkin birçok mimar raporu gözden geçirdim. Bu raporlarda yalnız viyadük {:>viyadükü) biçimlerinin geçtiğini gördüm.

İstanbul ile Ankara arasındaki kara yolunda geçen viyadüklerin yapımında ve kontrolünde de yetkili uzmanların görev aldığı bir gerçektir. Buna karşılık çalışmaların bitiminde viyadük adlarına yönelik tabelaların bir uzman tarafından yazılmadığı da açıktır.

Son günlerde dünyanın en yüksek viyadükünün Fransa'da Cumhurbaşkanı Jacques Chirac tarafından açıldığını öğrendik. Yaklaşık 2,5 km uzunluğundaki Millau viyadükünün ingiliz mimar Normann Foster'ın eseri olduğu bildirildi. Tarn vadisi üzerinde inşa edilen viyadükün yüksekliğinin 343 m olduğu açıklandı. Buna göre, viyadükün Eyfel Kulesinden 23 m daha yüksek olduğu anlaşılıyor. Bu viyadüke ilişkin haber Hürriyet gazetesinde "Dünyanın en yüksek viyadükü" başlığı altında çıktı (15 Aralık 2004).

Buna karşılık "Viyadük çöktü" (Hürriyet, 14 Nisan 2005) başlıklı haberde viyadükü yerine viyadüğü biçiminin geçtiğine tanık olduk: "GaziantepŞanlıurfa Otoyolu'nun 50'nci kilometresinde yapımı süren Birecik Viyadük inşaatı 4 işçiye mezar oldu. 30 ayak üzerine kurulacak 1200 metre uzunluğundaki viyadüğün 15 metre yüksekliğindeki 2 ayağının üst bağlantı betonu döküldükten sonra dün saat 19.00'da çöktü."

Görüldüğü gibi, viyadük teriminin çekiminde çözümlenmesi gereken bir sorun vardır. Yazımızın bu sorunun tartışılmasına ve açıklanmasına katkıda bulunacağına inanıyoruz.

(Geçenlerde Türk Dil Kurumu Başkanı Prof. Dr. Şükrü Halûk Akalın'dan yakında yayımlanacağı anlaşılan Yazım Kılavuzu'nun "Yazım Kurulları" bölümünü aldım. Başkanlığın isteği üzerine bu kurallara ilişkin gözlem ve önerilerimi özet olarak sundum. Yazım Kılavuzunun "Genel Dizin"ini görmedim. O nedenle viyadük teriminin yazımında bir düzeltme yapılıp yapılmadığını bilmiyorum.)